کانون فرهنگی تبلیغی راه نور مشهد مقدس
عبارت «بسم الله الرحمن الرحیم» یکی از شناختهشدهترین و پرفضیلتترین اذکار اسلامی است که مسلمانان آن را آغازگر بسیاری از کارهای روزمره، عبادات و تلاوت قرآن قرار میدهند. با این حال، بسیاری از علاقهمندان به معارف اسلامی هنگام مطالعه کتابهایی مانند صحیفه سجادیه، مفاتیح الجنان یا دیگر مجموعههای دعا، با این پرسش روبهرو میشوند که چرا بیشتر دعاهای مأثور با «بسم الله الرحمن الرحیم» آغاز نشدهاند؟
این موضوع سالها مورد توجه پژوهشگران علوم اسلامی بوده و علما درباره آن دیدگاههای مختلفی ارائه کردهاند. آنچه میان بیشتر مفسران و اندیشمندان شیعه مشترک است، حفظ جایگاه ممتاز قرآن کریم و ایجاد مرزبندی روشن میان وحی الهی و سخنان معصومان(ع) است.
مطالب مرتبط :
دعای مجیر با ترجمه فارسی؛ متن کامل، فضیلت و زمان قرائت
فضیلت و خواص سوره یس؛ راهگشای مشکلات و قلب تپنده قرآن
خواص سوره بروج؛ فضیلتها، آثار معنوی و برکات قرائت
جایگاه بسمالله در قرآن کریم
«بسم الله الرحمن الرحیم» در ابتدای ۱۱۳ سوره قرآن کریم آمده و تنها سوره توبه بدون این عبارت آغاز میشود. این جمله از دیرباز نشانه آغاز سورههای قرآن بوده و مسلمانان با شنیدن آن، ورود به کلام وحی را درک میکردند.
در روایات اسلامی نیز سفارش فراوانی به آغاز کارها با نام خدا شده است. از پیامبر اکرم(ص) و ائمه اطهار(ع) نقل شده است که هر کار ارزشمندی اگر با نام خدا آغاز نشود، از برکت کامل برخوردار نخواهد بود.
چرا دعاها بدون بسمالله آغاز میشوند؟
یکی از مشهورترین دیدگاهها این است که ائمه اطهار(ع) برای جلوگیری از اشتباه گرفتن دعاها با آیات قرآن، عمداً از آوردن «بسم الله الرحمن الرحیم» در ابتدای بسیاری از ادعیه خودداری کردهاند.
از آنجا که دعاهای نقلشده از معصومان(ع) دارای مضامین بلند عرفانی، اعتقادی و اخلاقی هستند، ممکن بود برخی افراد، بهویژه در دوران صدر اسلام، آنها را با بخشی از قرآن اشتباه بگیرند. به همین دلیل، حذف این عبارت نوعی احترام عملی به قرآن و حفظ مرز میان کلام الهی و کلام معصوم تلقی شده است.
دیدگاه برخی از علمای شیعه
بسیاری از اندیشمندان شیعه از جمله علامه حسنزاده آملی، علامه طباطبایی و آیتالله جوادی آملی، این موضوع را از منظر حفظ حرمت قرآن تفسیر کردهاند.
بر اساس این دیدگاه، بسمالله نشانهای برای آغاز وحی الهی است و استفاده نکردن از آن در ابتدای دعاها، جایگاه ممتاز قرآن را حفظ میکند. این بدان معنا نیست که ائمه(ع) به اهمیت این ذکر توجه نداشتهاند، بلکه هدف، جلوگیری از هرگونه اختلاط میان قرآن و سایر متون دینی بوده است.
ارتباط این موضوع با سوره توبه
تنها سورهای که بدون «بسم الله الرحمن الرحیم» آغاز میشود، سوره توبه است. مفسران علت این موضوع را تفاوت محتوایی این سوره با سایر سورهها دانستهاند؛ زیرا سوره توبه با اعلام برائت از مشرکان و بیان احکام مربوط به مقابله با دشمنان آغاز میشود و فضای آن با مفهوم رحمت و آرامش آغازین بسمالله تفاوت دارد.
هرچند علت حذف بسمالله از سوره توبه با علت نیامدن آن در دعاها یکسان نیست، اما این نمونه نشان میدهد که جایگاه این عبارت در متون اسلامی دارای حکمت و ظرافت ویژهای است.
آیا هنگام خواندن دعا باید بسمالله گفت؟
بسیاری از علما توصیه کردهاند که مؤمنان پیش از آغاز دعا، در صورت تمایل «بسم الله الرحمن الرحیم» را بر زبان جاری کنند؛ زیرا آغاز هر کار خیر با نام خدا مستحب است. با این حال، در متن اصلی دعاهای مأثور، معمولاً این عبارت نوشته نشده تا ساختار تاریخی و اصالت نقل حفظ شود.
آیا همه دعاها بدون بسمالله هستند؟
خیر. در برخی نسخهها یا نقلهای روایی، «بسم الله الرحمن الرحیم» در ابتدای بعضی دعاها دیده میشود، اما پژوهشگران معتقدند که در بسیاری از این موارد، این عبارت بعدها توسط راویان یا نسخهنویسان افزوده شده و جزء متن اصلی دعا نبوده است.
عدم وجود «بسم الله الرحمن الرحیم» در ابتدای بسیاری از دعاهای مشهور، نشانه کماهمیت بودن این ذکر نیست، بلکه بر اساس دیدگاه رایج میان علمای شیعه، هدف اصلی حفظ جایگاه ممتاز قرآن کریم و جلوگیری از اشتباه گرفتن ادعیه با آیات الهی بوده است. از سوی دیگر، توصیههای فراوان دینی درباره آغاز کارها با نام خدا همچنان به قوت خود باقی است و مسلمانان میتوانند پیش از قرائت دعا، این ذکر مبارک را بر زبان جاری کنند. بدین ترتیب، هم سنت آغاز امور با نام خدا رعایت میشود و هم اصالت متون دعایی حفظ خواهد شد.
