یکی از پرسشهای رایج میان علاقهمندان به معارف اسلامی این است که چرا بسیاری از دعاهای مأثور از پیامبر اکرم (ص) و ائمه اطهار (ع) با عبارت «بسمالله الرحمن الرحیم» آغاز نمیشوند. بررسی منابع معتبر نشان میدهد که این موضوع نه یک غفلت، بلکه تصمیمی آگاهانه برای حفظ حرمت قرآن کریم و جلوگیری از اختلاط کلام الهی با کلام معصومین بوده است.
جایگاه «بسمالله» در قرآن و سنت
- «بسمالله الرحمن الرحیم» در ابتدای ۱۱۳ سوره از قرآن آمده و بهعنوان تابلوی نزول وحی الهی شناخته میشود.
- روایات متعدد از پیامبر و امامان بر اهمیت آغاز هر کار با «بسمالله» تأکید دارند.
- امام صادق (ع) فرمودهاند: «هر کار مهمی که بدون بسمالله آغاز شود، ناقص است.»
دلایل نبود «بسمالله» در ابتدای دعاها
- تمایز میان قرآن و دعا: ائمه (ع) برای جلوگیری از اشتباه مردم در تشخیص دعا و آیات قرآن، «بسمالله» را در ابتدای دعاها ذکر نکردند.
- حفظ مقام قرآن: چون «بسمالله» نشانه آغاز سورههای قرآن است، حذف آن در دعاها احترام عملی به جایگاه قرآن محسوب میشود.
- الگوگیری از سوره توبه: تنها سورهای که بدون «بسمالله» آغاز شده، سوره توبه است. برخی علما این الگو را دلیلی برای حذف «بسمالله» در دعاها دانستهاند.
- جنبه تربیتی: این تمایز به امت اسلامی میآموزد که دعا، هرچند الهامیافته، همتراز با وحی قرآنی نیست.
دیدگاه علما
- علامه حسنزاده آملی: حذف «بسمالله» در دعاها برای جلوگیری از اشتباه مردم در تشخیص قرآن و دعا بوده است.
- علامه طباطبایی: «بسمالله» اختصاص به قرآن دارد و دعاها هرچند الهامیافتهاند، نمیتوانند همتراز با وحی باشند.
- شیخ عباس قمی: دعا امری قلبی است و نیازی به تابلوی قرآنی ندارد.
نبود «بسمالله» در ابتدای دعاها، نشانه بیاهمیتی این ذکر شریف نیست؛ بلکه حکمت عمیقی برای حفظ جایگاه قرآن و تمایز میان وحی الهی و الهام معصومین دارد. این موضوع نشاندهنده دقت و ظرافت در سنت اسلامی و احترام عملی به کلام خداوند است.